Dönüşüyor Muyuz, Dönüştürülüyor Muyuz?

Beton Kutularda Kaybolan Mahalle Ruhumuz

Bir zamanlar Elazığ'da bir adres, sadece kapı numarasından ibaret değildi.

Nailbey'de Bağlar Sokak denildiğinde bir sokaktan daha fazlası anlaşılırdı. Dal Sokak, Tuncay Sokak, Yenice Sokak...

Her sokağın kendine ait bir hikâyesi, her mahallenin bir hafızası vardı.

Sako denildiğinde bugün resmî kayıtlarda Mustafapaşa Mahallesi'ni bulursunuz. Ama Elazığlı için Sako, sadece bir coğrafi alan değildi. Komşuluğun, avlulu evlerin, kapı önlerinde yapılan sohbetlerin, çocuk seslerinin ve birbirini tanıyan insanların mahallesiydi.

Şimdi ise başka bir Elazığ inşa ediyoruz.

Ya da belki daha doğru soruyu sormamız gerekiyor:

Biz gerçekten dönüşüyor muyuz, yoksa dönüştürülüyor muyuz?

Çünkü dönüşmek başka, dönüştürülmek başka şeydir.

Dönüşüm; insanın ihtiyacını, alışkanlığını, sosyal hayatını ve geleceğini dikkate alarak gerçekleşirse gelişmedir.

Ama insanı, alıştığı mahalleden koparıp birbirinin aynısı beton bloklara yerleştiriyor; sonra da bu bloklara A1, A2, B3, C29 gibi kodlar veriyorsanız, orada sadece binaları değil, hayatları da yeniden düzenliyorsunuz demektir.

İSİMLER GİTTİ, KODLAR GELDİ

Eskiden apartmanların da bir adı vardı.

Manolya Apartmanı...

Huzur Sitesi...

Hilal Apartmanı...

Belki mimari açıdan çok görkemli değillerdi. Ama isimleri vardı. İnsanların hafızasında bir yerleri vardı. Kelime dağarcıklarına katkısı vardı.

Bugün ise tabelalara bakıyoruz:

A Blok.

B-12.

C29.

D4.

Bir şehrin hafızası yavaş yavaş harf ve rakamlara teslim ediliyor.

Elbette şehir büyür. Elbette deprem sonrası binalar yenilenir. Elbette riskli yapılar yıkılır ve güvenli konutlar yapılır.

Kimse eski ve çürük binaların korunmasını savunmuyor.

Mesele şu:

Biz binaları yenilerken şehir hayatını da yeniliyor muyuz, yoksa yok mu ediyoruz?

ŞEHİRLEŞMEYE ÇALIŞMAK

Batı ülkelerinde şehirleşme, apartmanlaşma ve sosyal dönüşüm onlarca yıllık süreçlerde yaşandı.

Biz ise özellikle son yıllarda bunu çok daha hızlı yaşamak zorunda kaldık.

Depremler, kentsel dönüşüm ve TOKİ projeleri, Elazığ'ın şehir haritasını kısa süre içinde değiştirdi.

İnsanlar bir mahalleden alındı.

Yeni bir mahalleye götürüldü.

Alıştığı komşusundan ayrıldı.

Bakkalı değişti.

Sokağı değişti.

Çocuğunun oynadığı alan değişti.

Hatta bazıları için şehir merkeziyle kurduğu ilişki bile değişti.

Sonra biz bu insanlardan, birkaç yıl içinde yeni bir mahalle kültürü oluşturmalarını bekledik.

Oysa mahalle, anahtar teslim edilerek kurulmaz.

Mahalle; yıllar içinde oluşur.

Birbirinin düğününe giden insanlarla oluşur.

Cenazede omuz veren komşularla oluşur.

Çocuğunu komşusuna emanet edebilen ailelerle oluşur.

Mahalle, betonla değil, insan ilişkileriyle inşa edilir.

METREKARELER KÜÇÜLDÜKÇE HAYATLAR DA MI KÜÇÜLDÜ?

Bir başka mesele de konutların büyüklüğü.

Elazığ'da geniş aile kültüründen gelen insanlarız.

Anne, baba, çocuk, bazen büyükanne ve büyükbaba aynı hayatın içinde yaşardı.

Misafir odası vardı.

Bayramda gelen giden vardı.

Şimdi ise hayatı 1+1 ve dar 2+1 dairelere sığdırmaya çalışıyoruz.

İnsanların ekonomik şartları elbette farklıdır. Herkesin büyük bir evde yaşama imkânı olmayabilir.

Ancak şehir planlaması yapılırken şu soru sorulmalıdır:

Bu konutta kim yaşayacak?

Kaç kişi yaşayacak?

Bu insanların sosyal ve kültürel alışkanlıkları nedir?

Çocukları nerede oynayacak?

Araçlarını nereye bırakacak?

Yaşlılar nerede oturacak?

Gençler nerede sosyalleşecek?

Eğer bütün hesap sadece metrekare, kat sayısı ve maliyet üzerinden yapılırsa; ortaya şehir değil, konut deposu çıkar.

ÇOCUKLAR BETONUN ARASINA SIKIŞTI

Eskiden sokak, çocuğun dünyasıydı.

Top oynanırdı.

Saklambaç oynanırdı.

Koşulurdu.

Düşülürdü.

Kalkılırdı.

Bugün ise çocukların dünyası birkaç salıncak, iki kaydırak ve birkaç metrekarelik kauçuk zemine sıkıştırılıyor.

Bir tarafta binlerce insan...

Diğer tarafta küçücük bir park.

Nüfus artıyor.

Araç sayısı artıyor.

Binalar yükseliyor.

Ama çocukların oyun alanı büyümüyor.

Araçlar için otopark hesaplanmadığında sokaklar otoparka dönüşüyor.

Çocuklar için alan ayrılmadığında parklar sembolik hale geliyor.

Sosyal alan düşünülmediğinde insanlar evlerine kapanıyor.

Sonra da birbirini tanımayan, aynı apartmanda yaşayıp birbirine selam vermeyen insanlar ortaya çıkıyor.

Ve biz buna modern şehir hayatı diyoruz.

ŞEHİR SADECE MÜHENDİSLİK HESABI DEĞİLDİR

İşte en büyük yanılgımız burada.

Şehirleşmeyi sadece betonarme hesaplarıyla açıklıyoruz.

Zemin etüdü yapıyoruz.

Kat sayısını hesaplıyoruz.

Taşıyıcı sistemi belirliyoruz.

Bunların tamamı elbette hayati öneme sahip.

Ama bir şehrin taşıyıcı sistemi sadece kolon ve kiriş değildir.

Bir şehrin asıl taşıyıcı sistemi insan ilişkileridir.

O ilişkiler çökerse, en sağlam binada bile huzurlu bir hayat kurulamaz.

Farklı köylerden, mahallelerden, ilçelerden ve sosyal çevrelerden binlerce insanı aynı bölgeye yerleştirip, ardından hiçbir sosyal hazırlık yapmadan onların yeni bir mahalle kültürü oluşturmasını beklemek gerçekçi değildir.

Sonra ortaya çıkan yabancılaşmayı, huzursuzluğu ve asayiş sorunlarını konuşuruz.

Oysa sorunu ortaya çıktıktan sonra çözmeye çalışmak yerine, daha şehir planlanırken düşünmek gerekirdi.

NAILBEY BİZE NEYİ HATIRLATIYOR?

Bugün Nailbey'de deprem sonrası dönüşüm tartışmaları devam ediyor.

İnsanların önemli bir bölümü güvenli evlerde yaşamak istiyor.

Bu son derece haklı bir taleptir.

Ama aynı insanlar bir başka şeyi daha istiyor:

Mahallelerinden kopmamak.

İşte asıl mesele burada.

İnsan sadece bir ev satın almaz.

Bir çevre edinir.

Bir sokak edinir.

Bir komşuluk ilişkisi edinir.

Bir bakkalı, bir fırını, bir camisi, bir parkı olur.

Yıllar içinde bunların tamamı onun hayatının parçasına dönüşür.

Dönüşüm yapılacaksa, insanı yaşadığı yerden sürükleyip başka bir yere taşımak tek seçenek olmamalıdır.

Yerinde dönüşüm, sosyal dönüşüm ve kültürel süreklilik de en az yeni binanın sağlamlığı kadar tartışılmalıdır.

BİZE BİNA MI, MAHALLE Mİ LAZIM?

Bugün önümüzde çok temel bir soru duruyor:

Biz gerçekten şehir mi kuruyoruz?

Yoksa sadece konut mu üretiyoruz?

Çünkü ikisi aynı şey değildir.

Birbirinin aynısı blokları yan yana dizmek şehir kurmak değildir.

Binaların arasına birkaç ağaç dikmek mahalle oluşturmaz.

Bir parka iki salıncak koymak çocukların oyun ihtiyacını karşılamaz.

Apartmanların girişine A, B, C harflerini koymak da insanlara aidiyet kazandırmaz.

Şehirler algoritmalarla planlanabilir.

Ama aidiyet algoritmayla üretilemez.

Komşuluk, ihale dosyasına yazılamaz.

Mahalle kültürü metrekare hesabına sığdırılamaz.

Huzur, sadece deprem yönetmeliğine uygun bina yapmakla sağlanamaz.

Elbette güvenli binalar yapalım.

Elbette riskli yapıları dönüştürelim.

Elbette modern şehirler kuralım.

Ama bunu yaparken insanı unutmayalım.

Çünkü şehirlerin en büyük serveti betonları değil, hafızalarıdır.

Ve biz bugün sadece eski binaları yıkmıyoruz.

Eğer dikkat etmezsek, Nailbey'in sokaklarında, Sako'nun eski evlerinde, Abdullahpaşa'nın komşuluklarında oluşan o görünmez bağı da yıkıyoruz.

Belki de bu yüzden artık kendimize dürüstçe şu soruyu sormanın zamanı geldi:

Biz mi dönüşüyoruz?

Yoksa başkalarının çizdiği planların içinde, yavaş yavaş dönüştürülüyor muyuz?

Ve daha önemlisi:

Yeni binalarımız yükselirken, eski mahalle ruhumuz nereye gidiyor?

Kalın sağlıcakla…