Fırat Havzasında Köylere Yeni Umut

Fırat’ın Suyundan Daha Büyük Bir Mesele: Köylerin Geleceği

Bir nehrin hikâyesi, yalnızca aktığı yataktan ibaret değildir.

Fırat, dağlardan süzülen suların birleşip büyük bir nehre dönüşmesinden çok daha fazlasıdır. O; toprağın, ormanın, hayvanın, çiftçinin, köylünün, tarlanın ve yüzyıllardır bu coğrafyada hayat kurmuş insanların hikâyesidir.

Bugün Fırat Havzası’nda yürütülen Fırat Nehri Havzası Rehabilitasyon Projesi (FIRAT-FNHRP) bu açıdan yalnızca büyük bütçeli bir kalkınma projesi olarak görülmemelidir.

Bence bu projenin asıl önemi, kırsalda yaşayan insan ile doğa arasındaki ilişkiyi yeniden düzenleme ihtiyacını ortaya koymasıdır.

Çünkü artık hepimiz biliyoruz ki köylerin meselesi yalnızca yol, su ve elektrik değildir.

Köyün geleceği; toprağın veriminde, suyun korunmasında, meranın sürdürülebilir kullanılmasında, ormanın ayakta kalmasında ve insanın kendi toprağında üretmeye devam edebilmesindedir.

86 milyon avroluk bir rakamdan daha fazlası

Orman Genel Müdürlüğü ile Uluslararası Tarımsal Kalkınma Fonu (IFAD) iş birliğiyle yürütülen ve Elazığ’ın da içinde bulunduğu 6 ili kapsayan yaklaşık 86 milyon avroluk FIRAT-FNHRP, kırsal yoksulluğun azaltılması, doğal kaynakların korunması ve tarımsal üretim kapasitesinin geliştirilmesi gibi önemli hedefler taşıyor.

Rakam büyük.

Fakat kırsalda yaşayan insan için asıl mesele rakamın büyüklüğü değil, o kaynağın hayatına nasıl dokunacağıdır.

Bir çiftçinin üretim maliyeti düşüyorsa,

Bir hayvan yetiştiricisinin üretim kapasitesi artıyorsa,

Bir köylünün suyu daha verimli kullanması sağlanıyorsa,

Bir orman yangınını önleyecek tedbir alınıyorsa,

Bir genç, köyünde üretim yaparak para kazanabileceğine inanıyorsa;

işte o zaman milyonlarca avroluk bir proje gerçek anlamda kalkınma projesine dönüşür.

Aksi halde en büyük bütçeler bile dosyalarda kalan rakamlardan ibaret olur.

Köyleri sadece nüfus olarak görmemeliyiz

Türkiye yıllardır kırsaldan kente göçün sonuçlarıyla karşı karşıya.

Köyler boşalıyor.

Tarlalar ekilmeden kalıyor.

Hayvancılık yapanların sayısı azalıyor.

Gençler başka şehirlerde gelecek arıyor.

Bir süre sonra yalnızca evler değil, üretim kültürü de terk ediliyor.

Oysa bir köyün boşalması, yalnızca birkaç evin kapısının kapanması değildir.

O köyün tarlası ekilmiyorsa Türkiye’nin üretim kapasitesi azalır.

Meralar kullanılmıyorsa hayvancılık zarar görür.

Orman korunmuyorsa doğal denge bozulur.

Su kaynakları doğru yönetilmiyorsa gelecek yılların problemi bugünden büyümeye başlar.

Bu nedenle kırsal kalkınma, şehirlerin dışında kalan insanların meselesi değildir.

Kırsal kalkınma, Türkiye’nin tamamının meselesidir.

Elazığ için ayrı bir anlam taşıyor

Elazığ, Fırat Havzası’nın önemli parçalarından biri.

Biz bu coğrafyada suyun kıymetini de toprağın kıymetini de iyi biliriz.

Fakat doğanın bize sunduğu imkânları sonsuz zannetme lüksümüz artık yok.

İklim değişiyor.

Yağış rejimleri değişiyor.

Kuraklık riski artıyor.

Su kaynaklarının verimli kullanılması her geçen gün daha önemli hale geliyor.

Bir yandan tarımsal üretimi artırmak, diğer yandan toprağı ve suyu korumak zorundayız.

İşte bu nedenle FIRAT-FNHRP gibi projeleri yalnızca “köye yardım gelecek mi?” penceresinden değerlendirmek eksik olur.

Asıl soru şudur:

Bu proje köylerimizin üretim kabiliyetini geleceğe taşıyabilecek mi?

Bence meselenin merkezine bu soruyu koymalıyız.

Köylünün ihtiyacı sadaka değil, üretim gücüdür

Kırsalda yaşayan insanın en büyük ihtiyacı sürekli yardım almak değildir.

Asıl ihtiyaç, kendi emeğiyle ayakta durabileceği ekonomik düzenin kurulmasıdır.

Bir üreticiye bir kez destek vermek değerlidir.

Ama o desteğin devamında üretim yapmasını, ürününü değerlendirmesini, gelir elde etmesini ve yeniden yatırım yapmasını sağlayabiliyorsak işte o zaman gerçek kalkınmadan söz edebiliriz.

Bu yüzden tarım, hayvancılık, arıcılık, su yönetimi, ormanların korunması ve alternatif gelir kaynakları gibi alanlara yapılacak yatırımların bir bütün olarak değerlendirilmesi gerekiyor.

Çünkü köyde hayat tek bir sektörden oluşmuyor.

Tarlası olanın hayvanı olabilir.

Hayvanı olanın arıcılığı olabilir.

Ormanı olanın ormanla uyumlu başka bir gelir kaynağı olabilir.

Su varsa üretim vardır.

Üretim varsa insan vardır.

İnsan varsa köy vardır.

En büyük yatırım gençlere yapılmalı

Bana göre bu tür projelerin en önemli hedeflerinden biri de gençler olmalı.

Çünkü köyün geleceğini yalnızca bugünün üreticileriyle kuramayız.

Genç, köyünde gelecek göremiyorsa ne kadar yol yaparsanız yapın, ne kadar altyapı yatırımı gerçekleştirirseniz gerçekleştirin köyün nüfusu zamanla azalacaktır.

Oysa genç bir insan;

“Ben burada üretim yapabilirim.”

“Burada para kazanabilirim.”

“Burada ailemi geçindirebilirim.”

diyebiliyorsa, o zaman kırsal kalkınmanın en önemli eşiğini geçmişiz demektir.

Bu nedenle gençleri üretime kazandıran, kadınların ekonomik hayata katılımını artıran ve köyde yeni gelir modellerinin oluşmasını sağlayan her proje, aslında köyün nüfusunu değil geleceğini korumaktadır.

Doğayı korumadan kalkınamayız

Bir başka önemli mesele de doğal kaynakların korunması.

Yıllarca kalkınmayı bazen yalnızca daha fazla üretmek olarak düşündük.

Oysa bugün biliyoruz ki önemli olan yalnızca ne kadar ürettiğimiz değil, üretirken neyi tükettiğimiz ve geriye ne bıraktığımızdır.

Toprağı verimsizleştirirsek,

Suyu kirletirsek,

Ormanı kaybedersek,

Meraları tahrip edersek;

bugün kazandığımızı yarın kaybederiz.

Bu yüzden Fırat Havzası’nın rehabilitasyonu yalnızca bugünün insanına değil, henüz dünyaya gelmemiş çocuklara karşı da sorumluluğumuzdur.

Projenin başarısı sahada ölçülmeli

Büyük projelerin başarısı açılış törenleriyle değil, yıllar sonra ortaya çıkan sonuçlarla ölçülür.

Kaç üretici üretime devam etti?

Kaç genç köyünde kaldı?

Kaç yeni gelir kaynağı oluşturuldu?

Ne kadar su tasarrufu sağlandı?

Toprak ne kadar korundu?

Ormanlar ne kadar güçlendirildi?

Köylünün geliri gerçekten arttı mı?

İşte gerçek başarı bu soruların cevaplarında saklıdır.

Bu nedenle köylerde yaşayan vatandaşların da projeleri yalnızca bekleyen taraf olmaması gerektiğine inanıyorum.

İhtiyacımızı doğru anlatmalı, projeleri takip etmeli, başvuru imkânlarını araştırmalı ve bize sunulan fırsatları doğru kullanmalıyız.

Çünkü kalkınma sadece devletin yaptığı yatırımlarla değil, o yatırımın sahadaki karşılığıyla gerçekleşir.

Fırat bize aslında ne söylüyor?

Fırat yüzyıllardır akıyor.

Bazen coşarak, bazen sessizce…

Ama onun bize verdiği en büyük ders şu:

Sürdürülebilir olmayan hiçbir şey sonsuza kadar devam etmez.

Suyu hoyratça kullanırsanız su azalır.

Toprağı yorarsanız toprak küser.

Ormanı korumazsanız orman yok olur.

Köyü yalnız bırakırsanız köy boşalır.

Fakat insanı, toprağı, suyu, ormanı ve üretimi aynı anlayış içerisinde koruyabilirsek kırsalda yeni bir gelecek kurabiliriz.

FIRAT-FNHRP’ye de bu gözle bakmak gerekiyor.

Bu proje yalnızca bugünün köylüsüne verilecek bir destek değil; doğru uygulanır, doğru takip edilir ve yerel ihtiyaçlarla buluşturulursa Fırat Havzası’nda yeni bir kırsal kalkınma anlayışının başlangıcı olabilir.

Ve belki yıllar sonra bugünleri hatırladığımızda, 86 milyon avroluk bütçeyi değil, bu projenin kaç insanın toprağında kalmasına, kaç gencin üretime dönmesine, kaç hektar toprağın ve kaç ağacın geleceğe taşınmasına vesile olduğunu konuşacağız.

Çünkü bir köyü yaşatmak, yalnızca evleri ayakta tutmak değildir.

Bir köyü yaşatmak; toprağına sahip çıkmak, suyunu korumak, ormanını yaşatmak ve insanına kendi geleceğini kurabileceği bir imkân sunmaktır.

Fırat’ın suyu nasıl kaynağından başlayıp kilometrelerce yol kat ediyorsa, kalkınma da aynı şekilde küçük bir köyden başlayıp bütün bölgeye yayılabilir.

Yeter ki kaynağı doğru yerde arayalım.

Kaynak köyde, güç üretimde, gelecek ise toprağımızdadır.